Home <— Jan van Hout - Rijnland

 

'Nopende het Dijckgraef en Heemraetschap van Rijnlant'

7. Jurisdictie op `t weeren van `t buytenwater.

Jurisdictie op `t weeren van `t buytenwater Nopende heurluyder ampt, kennisse ende jurisdictie op `t weeren, dat `t binnenlandt nyet en werde overlopen off beswaert met `t zeewater comen in aensieninge drie saecken: ten eersten de spoyen, sluysen ende duyckers; ten tweden den zeedijck; ten derden de duynen.
Spoyen, sluysen, duyckers Belangende de spoyen, sluysen, duyckers es heur ampt originelicken daerop te keuren ende toe te sien dat die bij dengeenen, daerinne gehoufslaecht zijnde, wel ende naer behooren werden gemaect, `tsij opnyeus `tzij vernieut. Alles ten meesten verseeckeringe {58r} <24> van `t lant. So ten opsicht van `t principaele werck als van de dammen ende gelijcken aenhang, dat die soo swaer, vast, bestendich, stijff, starck ende dicht werden gemaect dat die door storm nyet en comen inne te breecken noch deur hoge vloeden over te loopen. Ende so daerinne oick een groote veranderinge is gevallen, zo dient `tselve oick wat naerder verhaelt.
Sluysen op Sparendam / De gelegentheyt van Sparendam Met het innestellen van het heemraetschap ten tijde als de Rijnlanders ende andere, op Sparendam uytwaterende, de Sparen overgingen -volgende `tgundt daervan hiervooren is verhaelt- soo schijnt wel dat op Sparendamme nyet meer geleyt en sijn dan twe sluysen, die tot gemene lasten sijn gebleven gelijck uyt {58v} `t naevolgende te colligeren is. Mer met `t veranderen van den tijde, `t verhogen ende vermeerderen van de wateren sijn op Sparendam gecomen negen sluysen, dewelcke gelijck oock `t plaetwerck off den dam, daermede die aen den anderen sijn verheelt, onder deselve sijn verhoufslaecht geweest in der vougen hiernaer volgende.25
Groote Sluyse Eerstelicken so waeren in de Groote Sluyse gehoufslaecht:
 
Soeterwoudemet5280 margen 
Esselickerwoudemet1900 margen200 roeden
Voorschotenmet1748 margen150 roe
Wassenaermet1301 margen150 roe
Leymuidenmet 871 margen500 roe
Boscoopmet 551 margen 
Poelijen26met 707 margen550 roe
Snijdelwijckmet 306 margen550 roe
Hogemademet200 margen {59r}
Reynsaterwoudemet605 margen200 roe
  

Comende t'samen 13172 margen500 roe
eerste plaetwerck <25>In 't eerste plaetwerck daeraen waeren gehoufslaecht:
 
Warmontmet1 roe  
Alphen27met8 roe8 voeten2 duym
Der Aermet1 roe1 voet4 duym
Leymuydenmet1 roe4 voeten 
Aermet1 roe1 voet9 duym
Zegwaertmet1 roe1 voet9 duym
Noortwijckmet2 roe3 voeten8 duym
Alphenmet 10 voeten6 duym
Haerlemmet3 roe8 voeten 
Suytwijckmet 3 voet10 duymen
  


   < 20 roe9 voeten0 duym >
twede sluyse Hieraen volchde de twede sluyse, `twelck was d'eerste de sluys van Woerden, dewelcke gehouden werden buyten costen van Rijnlant.
 
Leyderdorpmet1 roe5 voeten8 duym
Ougstgeestmet1 roe11 voeten 
Coudekerckmet1 roe7 voeten 
Leymuyden ende Reynsterwoudemet 7 voeten2 duym
  


 Summa285 roe6 voeten10 duym
derde sluyse Hieraen volchde de derde sluyse ende werde genompt de sluyse van Alphen daerinne gehoufslaecht waeren:
 
Alphenmet2400 margen450 roe
Leyderdorpmet1460 margen300 roe
Warmont29met1388 margen300 roe
Hillegommet 411 margen300 roe
Groenssorenmet 257 margen 
  

 Summa5808 margen150 roe30
derde plaetwerck In 't volgende derde plaetwerck waeren gehoufslaecht:
 
Voorschoten ende {60r} Wassenaermet3 roe4 voeten6 duym
Valckenburchmet  10 voeten 
Alphenmet3 roe3 voeten 
Warmontmet1 roe7 voeten6 duym
Benthuysenmet1 roe  
Sassenhemmet1 roe3 voeten 
  


 Summa11 roe4 voeten0 duymen
 Hiernae volchde een van de twe oude sluyspetten, dewelcke alle 't lant dat onder 't heemraetschap van Rijnlant lach t'samen maecken ende onderhouden most, gelijck sij mosten de colck met 't afterverlaet, houdende 1 roede 6 voeten 6 duymen
vierde plaetwerck <26> In 't volgende vierde plaetwerck waeren gehoufslaecht:
 
Riedwijck ende Nyeuwerkercmet1 roe1 voet9 duym
Haserswoudemet1 roe2 voeten6 duym
Esselickerwoudemet1 roe5 voeten 
Haserswoudemet1 roe7 voeten 
  


 Summa5 roe4 voeten3 duym
twede oude sluyspet Hieraen volchde de twede oude sluyspet dewelcke alle 't lant dat onder 't heemraetschap van {60v} Rijnlant lach {60v} t'samen maecken ende onderhouden most beneffens de colck ende 't afterverlaet.
 
< <26>1 roe 4 voeten 6 duym>
5e plaetwerck In 't volgende 5e plaetwerck waeren gehoufslaecht:
 
Schootmet 10 voeten6 duym
Zegwaert ende Zoetermeermet 9 voeten9 duym
Riedwijck ende Nyeuwerkercmet1 roe4 voeten6 duym
Zoetermeermet1 roe11 voeten 
  


 Summa4 roe11 voeten9 duym
vierde sluyse Hieraen volchde de vierde sluyse dewelcke genompt werde de sluyse van Haserswoude ende waeren daerinne gehoufslaecht:
 
Haserswoudemet3271 margen150 roeden
Aelsmaermet1788 margen150 roeden
Sassenhemmet 956 margen200 roeden
Randenburchmet168 margen 
  

 Summa6183 margen500 roeden
seste plaetwerck In 't volgende seste plaetwerck waeren gehoufslaecht: {61r}
 
Soeterwoudemet1 roe1 voet9 duym
Vriesecoopmet1 roe5 voeten3 duym
Soeterwoudemet1 roe1 voet6 duym
  


 Summa3 roe8 voeten6 duym
vijfde sluyse Hieraen volchde de vijfde sluyse dewelcke genompt werde de sluyse van Alckemade ende waeren daerinne gehoufslaecht:
 
Alckemademet2556 margen 
Voorhout31met 136 margen250 roeden
Lissemet 932 margen250 roeden
Suydtwijck met Splintersambachtmet76 margen 
der Vrouwenambacht van Voorenmet81 margen 
Ougstgeestmet1410 margen300 roeden
  

 Summa6092 margen200 roeden
zevende plaetwerck In `t volgende zevende plaetwerck waeren <27> gehoufslaecht:
 
Soeterwoudemet 8 voeten 
Voorhoutmet1 roe5 voeten{61v}
Lissemet1 roe5 voeten9 duym
Suytwijckmet1 roe 6 duym
Leyderdorpmet 7 voeten4 duym
Hillegommet 10 voet6 duym
Middelburchmet1 roe11 voet5 duym
Soeterwoudemet1 roe3 voeten6 duym
  


 Summa9 roe3 voeten7 duym
seste sluyse Hieraen volchde de seste sluyse `twelck was de twede sluyse die 't lant van Woerden t'haeren costen most onderhouden.
achste plaetwerck In 't volgende achste plaetwerck waeren gehoufslaecht:
 
Outshoornmet1 roe4 voeten2 duym
Esselickerwoudemet1 roe6 voeten 
  


 Summa2 roe10 voeten2 duym
sevende sluyse Hieraen volchde de sevende sluyse dewelcke genompt werde de sluyse van Riedwijck ende Nyeuwerkerck ende waeren daerinne gehoufslaecht:
 
Riedwijck met {62r} Nyeuwerkerckmet2700 margen 
Der Aer32met1009 margen 
Outshoorn33met1592 margen400 roe
Vriesecoopmet 900 margen100 roe
Aelberts vierendeel van den Boschmet 252 margen 
De Schootmet481 margen100 roe
  

 Summa7763 morgen 
negende plaetwerck In 't volgende negende plaetwerck waeren gehoufslaecht:
 
Hogemademet 7 voeten6 duym
Alckemademet3 roe3 voeten6 duym
  


 Summa3 roe11 voeten 
achtste sluyse Hieraen volchde de achtste sluyse dewelcke genompt werde de sluys van Haerlem ende waeren daerinne gehoufslaecht:
 
Haerlemmet2981 margen400 roe
Coudekerckmet926 margen450 roe
Heeren Dircxambacht {62v} van Zuytwijckmet880 margen450 roe
Catwijckmet568 margen250 roe
Benthuysenmet478 margen200 roe
Middelburchmet312 margen 
Burchgraverveenmet45 margen300 roe
  

 Summa6193 margen250 roe
thiende plaetwerck In 't volgende thiende plaetwerck waeren gehoufslaecht: <28>
 
Arlanderveenmet3 roe7 voeten2 duym
Aelsmeermet1 roe5 voeten 
Randenburchmet 6 voeten 
Poeliën, Groenssoort Snijdelwijckmet2 roe9 voeten 
  


 Summa8 roe3 voeten2 duym
negende sluyse Hieraen volchde de negende sluyse die genaempt werde de sluyse van Noortwijck ende waeren daerinne gehoufslaecht:
 
Noortwijck met1838 margen100 roe
Arlanderveen34met 225 margen50 roe
Soetermeermet1180 margen300 roe
Segwertmet 853 margen450 roe
  

 Summa5897 margen300 roe
elffde plaetwerck {63r} In `t volgende elffde plaetwerck most Aelsmeer houden:
 
 6 roede3 voeten3 duymen.
  Summa van alle de mergentaelen tot onderhout van de zeven sluysen tot last van `t gemeenlandt respectivelicken contribuerende beloopt 51121 morgen 1 hont.
  Ende de plaetwercken zijn al tesamen lang 82 roeden 3 voeten 6 duymen. Hierop gehoocht voor `t plaetwerck van de oude sluysputten tot laste van `t gemeenlant genomen, gelijck 3 roeden 1 voet. Als hier nu bijgevoucht werden de wijte van de sluysen, so soude men weten de langte van den Sparendam die de Rijnlanders overgegaen hadden, genomen de Grote Sluys sij geweest 2 roe, alle andere, tot acht toe, elck één roede, facit t'samen 10 roeden. In vougen dat den dam in als weynich min geweest zij als hondert roeden, hebbende ten minsten thien roeden losinge. [<28v> in de marge met eigen handschrift van Jan van Hout: De Grote Sluyse op Sparendam hebbe ic bevonden geweest te zijn van 17 roeden 18 hont voeten.]
  {63v} Belangende de voorschreven houfslagingen en hebben de voorseyden van Leyden nyet connen vinden tot wat tijde die gemaect is. Ende schijnt dat daerinne geen goede off gelijcke proportie en soude sijn gehouden, sonderlinge ten opsicht Soeterwoude, contribuerende met 5280 morgen, daerbij belast wert met `t onderhout van 4 roeden 2 voeten 9 duymen35 plaetwercx, ende daertegens <29> Aelsmeer, contribuerende met 1788 margen 150 roeden, wert belast met de onderhout van 7 roeden 8 voeten 3 duymen36. Ende van gelijcken meer andere. Sulcx dat deselve nyet margen margens gelijck en schijnt genomen te sijn. Mer is wel mogelick dat deselve vergeleecken ende gecompenseert sijn mette houfslaginge van de sluysen off ten opsicht dat in `t eerste uytmunten37 van de ambachten {64r} seer grote ongelijcheyt mach sijn genomen bij forme van gevouwen mergentalen. < <29> Hoe het sij, de saecken en sijn in sulcker vougen als hiervoiren nyet gebleven, mer so verandert datter geen gelijckenisse ter werelt van es.>
Alle wercken tot last van `t gemeenlandt gebracht. Want in plaetse dat vanouts ende mette instellinge `t werck van de hogeheemraden was te keuren ende toe te sien dat sulcx werde naergecomen, zo nyet de onwillige deur den dijcgraeff daertoe gecompelleert, ende daerentegens `t werck van den ambachten was `t gekeurde te maecken met so cleyne costen als sij mochten `tsij op dachgelden, `tsij op bestedingen, soo isset alleyncxkens daertoe gebracht ende zijn de innegelanden zoo zoetelicken in slaep gewiecht dat alle wercken gemeen sijn geworden ende dat `t geheele gesach getrocken is aen den hogenheemraden om de wercken te doen maecken t'haeren goetduncken ende believen.
Bestedinge van gemeen wercken Ende so de heemraden d'selve wercken begonsten te doen {64v} maecken ende wercken in dachhuyren, `t welck men tot veel minder costen ende tot meerder profijts van `t lant mochten doen bij openbaer bestedingen, soo hadden de hooftingelanden daerover -onder de andere gebreecken ende abuysen daerover- oock geclaecht ende behoorlicke remedie gesocht, gelijck nopende `tselve bij geroerde accord van den jare [15]50 es geaccordeert ende geordonneert dat dijcgraeff nochte heemraden van doen voortaen geen grote wercken als sluysen, plaetwercken ende andere diergelijcke nyeuwe wercken van importantie zouden maecken dan bij voorgaende bestec, kerckgeboden oock communicatie mit eenyge van de principaelste van de hooftingelanden. Noch en soude nyemant van `t collegie off oock den clercq, boden ende andere dienaers van den eedt {65r} wesende, enyge materialen mogen leveren of vercopen, noch te paert ofte deel mogen hebben in des gemeenlandts wercken. Welcke articule, hoewel het tot noch toe somwijlen nyet en is gehouden, van nu voortsaen behoort naergecomen ende onderhouden te werden.
Sluysen ten Halfwegen Belangende het onderhout van de sluysen ten Halfwegen en hebben de voorseyden van Leyden daervan alsnoch geenen houfslach gevonden, achten dat die van eersten aen in `t gemeen bij alle de innegelanden sijn onderhouden geweest in gelijcker vougen als de colcke op Sparendam met het verlaet ende de twe oude sluyspetten die <30> in den dam lagen, onderhouden sijn geweest. `t Welck sij hem te meer laeten beduncken innesicht nemende opte woorden van het privilegie van hartoge {65v} Willem van Beyeren, den vader van vrouwe Jacoba, verleent in den jaere 1413 op Sint-Bartelmees-apostelsdach, wesende in effecte een vernyeuwinge ende vermeerderinge van `t heemrecht ende van gelijcken opten 11en october ten opsicht van `t maecken van de derde waterlosinge uyter Grote Meer bij den Heyligenwech ende voorts besijden den Cathuysers bij Amsterdam, dewelcke tot so grooten naedeele van `t lant noyt (dat die van Leyden vinden gemaect en is geweest) off gemaect geweest sijnde overlange tenyet gecomen es. Daervan breder t'sijner plaetse sal worden geseyt, daer hij wilt dat alle landt die mette waterschappen van Rijnlandt beholpen waeren ende mede uytwaterden -het waeren {66r} veenen, ingewonnen landt off anders eenich landt, hoe `t genompt mochte wesen- allen oncost die daeraff roerde off roeren soude, medebetaelen ende gelden souden morgen morgens gelijck, als de heemraden voorseyt dat ordonneren ende setten souden.
  < <30v> doorgehaald: `t Welc zoo `t schijnt `t beginsel es van de contributie van de morgengelden. `t Welck dusverre geseyt sij zo van de sluysen als ooc van den ommeslagen van de morgengelden.
Sparendamschen dijc Nopende den zeedijck, `twelcken -als voiren- verstaet den Sparendamschendijck, seggen de voirseyden van Leyden dat de innegelanden daerinne noeyt gehouden en sijn geweest, mer dat die vanoutsheer altijts gestaen heeft tot last van den dijcplechtigen, `twelck waeren de geheele ambachten onder ende langes denselven dijck gelegen, te weten <einde <30v> >

 

 25 1 Rijnlandse morgen = 600 vierkante roeden = 0,8515 ha.;
1 hont = 100 vierkante roeden of 1/6 morgen.
1 Rijnlandse roede = 12 voeten = 3,767 meter;
1 voet = 12 duimen = 31,40 cm.
Back to Text
 26Op <24v> is de maat verbeterd in 407 margen 550 roeden. Back to Text
 27Op <25r> is van Alphen '8 voeten' doorgehaald en het totaal van het eerste plaatwerk verbeterd(?) in '20 roe 6 voeten 0 duymen'. Back to Text
 28Op <25r> is de `6 voeten' van het totaal verbeterd(?) in `7 voeten'. Back to Text
 29Op <25v> is het morgental van Warmont verbeterd in 1288 morgen 300 roeden. Back to Text
 30Op <25v> is het totale morgental van de Alphense sluis: 5818 morgen 150 roeden juist weergegeven: het morgental van Warmond was inderdaad 1288 morgen 150 roeden. De optelsom tot 5808 morgen 150 roeden was in ieder geval verkeerd. Back to Text
 31Op <26v> staat het juiste morgental van Voorhout: 1036 morgen 250 roeden. Back to Text
 32Bij het morgental van Ter Aar is C (honderdteken) vergeten. Ter Aar contribueerde met 1900 morgen, zoals ook op <27> staat. Back to Text
 33Op <27v> is het morgental van Outshoorn verbeterd in 1529 morgen 400 roeden. Back to Text
 34Het morgental van Aarlanderveen was 2025 morgen 50 roeden, zoals ook op <28r> staat geschreven. Back to Text
 354 roeden 2 voeten 9 duimen = + 16 meter. Back to Text
 367 roeden 8 voeten 3 duimen = + 29 meter. Back to Text
 37Op folio <29r> staat hier 'uytmeten'. Back to Text

 

AuteurPublicatieHome
Marleen
van Amstel - Horák
2005
't Vertooch Nopende het
Dijckgraef- en Heemraetschap van Rijnlant
Jan van Hout, Leiden 1595
www.janvanhout.nl