< Nopende het Dijcgraef en Heemraetschap van Rijnlant, Leiden 1595 amh_glos_02
Home <— Jan van Hout - Rijnland

 

   
'Nopende het Dijckgraef en Heemraetschap van Rijnlant'

Glossarium

 

  A

 

abuserenmisbruik maken
abuysmisbruik, bedrog
actierecht of rechtsmiddel om 't recht te vervolgen en voor te staan
adverterenwaarschuwen
affectie1. voorliefde, genegenheid;
2. opzet
affirmerenbevestigen
affscheytslotbesluit
aliënerenvervreemden
allegerenaanhalen, aanvoeren, bijbrengen
alleynsxkensallengs(kens), van lieverlee
altricatie/altercatiewrijving, woordenwisseling, twist
applicerenten propoost brengen om de zaak te verklaren

 

B

 

BamisSint-Bavomis = 1 oktober
becronenbeklagen
bederfverderf, ondergang; van - hebben = van noode hebben
begripomvang, uitgestrektheid
beneficiëreneen gunst bewijzen
bergenverbergen
bernen/barnenbranden, in beroering brengen
besoignerenambtelijk behandelen, regelen
beterenschade die men heeft toegebracht vergoeden
beteringvergoeding, gegeven aan de rechter en partij om een misdaad te `beteren'
bevestenisbekrachtiging
bewindenzich bezig houden met, toeëigenen
blanckrekeneenheid ter waarde van 3/4 stuiver
te borde brengente berde brengen: op (tafel) brengen

 

C

 

captie makenbezwaar maken, tegenstribbelen
cesserenophouden, een einde nemen, vervallen
colligeren(een proces) er de stukken van verzamelen
committerenmet een last of volmacht voorzien, afvaardigen of zenden
consequentiegevolg(trekking) aangaande het bezit van een recht of aanspraak
consequerenconsisteren, stevig maken; verkrijgen
constringerendwingen, verplichten
contenterentevredenstellen
contrariërendwarsbomen, tegenwerken
contribuerenbijdragen (met morgengeld)
convincerenschuldig bevinden
correctie arbitralestraf naar het goedvinden van de rechter
costumenalgemeen gebruik, een algemene (oude) gewoonte, een gebruik dat kracht van wet heeft gekregen
costumieriemand die belast is met het heffen van zekere tolrechten, `costume' genaamd
cracht doengeweld doen/plegen

 

D

 

daing/dainggeld`boden zullen genieten dainggelden ende prouffiten' OAR 515 fol. 51r.
defrauderenbedriegen, belasting ontduiken
denunciateuraangever, verklikker
desisterenafzien, afstand van iets doen of van een recht dat men zou mogen hebben om iets in rechte te vervolgen
destructievernietiging
digressiebrede uitweiding
dilengentie = diligentie ijver, toewijding
dobber(ook) vistuig, bestaande uit een of meer vastgelegde, van snoeren en haken voorziene drijvers
duikerkoker door een dijk of dam tot het afvoeren of inlaten van water
duikersluisafsluitbare duiker in een waterkering

 

E

 

effectuerenten uitvoer brengen
eviterontwijken, vermijden, besparen
exactionnerenmeer (belasting) eisen van iemand dan wettelijk is vastgesteld
excederenoverschrijden, overtreden
excessiefovermatig, buitensporig
exonererenwater lozen
exploiterenbij exploot aanzeggen
explootaanzegging door de deurwaarder van een dagvaarding, rechterlijke beslissing
extenderenuitbreiden, betrekkelijk maken van het een tot het ander geval
f(o)urnissement(bij)betaling

 

G

 

gehengenspreken
gereetschap1. gereedheid, geneigdheid;
2. bereidvaardigheid;
3. benodigdheden
gerievenhelpen
gescheidscheidsrechterlijke uitspraak
gewerden (van weerderen)de weerder (soort handgeld) teruggeven
gratie1. welwillende gezindheid;
2. (van een belasting) vermindering van het bedrag
groot1/2 stuiver
grouwengruwen, vrezen

 

H

 

haspeldoor spaken of kruisarmen te bewegen windas
heulduiker, een overwelfde of door een brug overdekte opening
hoefslaghet aandeel waarvoor een ingeland, op grond van de grootte van zijn perceel, in onderhoud van dijk of weg is aangeslagen
hoeve= 16 morgen of 13,624 ha
houck(vis)haak

 

I

 

impetrant1. degene wie een eis rechterlijk wordt toegewezen;
2. eiser, verkrijger van een daagbrief
impetrereneisen, verzoeken, zich verwerven
inestimabelonschatbaar
injurieonrecht, belediging
insisterenaandringen
intenteren(een proces) instellen

 

J

 

jachtwater(snel) stromend water
Jaersdachnieuwjaar

 

K

 

karolusguldengouden, later zilveren munt; boekhoudkundig/uitgiftekoers 20 stuiver
karwerkkarwei
kromstevenop binnenwateren gebruikte vaartuigen met binnenwaarts gebogen steven

 

L

 

leeuwleeuwengroot = zilveren munt met klimmende leeuw ter waarde van 1 groot
licht (van een sluis)opening, breedte
lijn1/12 duim = 0,2 cm
limiterenbeperken
litigieustwistig, in geding staande, onderhevig aan een gerechtelijke uitspraak

 

M

 

mandement poenaalbevelschrift/dagvaarding met boetebeding
Martini11 november
meningeoordeel, beslissing, uitspraak
momaensichtmasker

 

N

 

nijpenknijpen, iemand zeer doen, beledigen

 

O

 

octroyerenoctrooi/vergunning verlenen
oculair (inspectie -)eigen bezichtiging
oeveleuvel, (iets) nadeligs
oirallesbevattend collectief
oirboirnut(tig)
onderwinden1. ondernemen, op zich nemen;
2. als beheerder over iets beschikken
onlochbaeronloochenbaar
onthietbelofte, bevel
onverhorichonbeluisterd, niet verhoord/ingewilligd
ooch ('t - hebben)als strekking hebben
oorboirnut, voordeel
opheveheffing (van een belasting)
opposeren = opponerenteweer stellen
op peyne vanop straffe van
oproe(d)enophitsen
opwater1. water afkomstig van de bovenloop der rivieren;
2. hoogwater, springvloed
(o)ultrgyeuseultra: aan gene zijde van; zijn eigenlijke bevoegdheid te buiten gaand
overdaadgewelddadigheid
overdragenovereenkomen

 

P

 

paasavondde avond, en bij uitbreiding de dag, voor Pasen
partieschapverdeeldheid, tweedracht
penninggeldomslag per morgen (voor de hoogheemraden)
periculengevaarlijke situatie
permutatieverwisseling, ruiling
permuterenverwisselen, ruilen
Petri-ad-vincula1 augustus
plakmunt van 2 groot of 1 stuiver
pondererenoverwegen, overpeinzen
poseren = ponerenstellen
precaverenbehoeden
prejudicieschade, nadeel
prejudiciëren1. van tevoren een oordeel vellen;
2. schaden, benadelen
preserverenbeschermen, behoeden
prestelening
pretenswaarop men aanspraak meent te hebben
preventie1. recht dat een met rechtsmacht bekleed persoon had om een zaak te behandelen wanneer deze eerst aan zijn jurisdictie werd voorgelegd;
2. onderzoek in rechte
procurerenbewerkstelligen; voor iemand anders verkrijgen, verschaffen
propriëteyteigendom
bij provisievoorlopig
provocerenappelleren
prijzenaangenomen werk goedkeuren

 

Q

 

quakelkwakel = hoge, smalle voetbrug
quytenkwijting verlenen
quytscelden/1. iets iemand overdragen, zijn recht aan quytschouwen
iemand opgeven; 2. zich voldaan verklaren

 

R

 

rau(w) actieactie die rauwelijks ter eerster instantie wordt geïntenteert; wanneer een zaak ter eerster instantie bij het Hof wordt gebracht
reeschipgereedschap
reïtererenherhalen, nog eens toepassen
remediërenmiddel zoeken tegen, verhelpen
repliekantwoord van de eiser op het eerste verweer van gedaagde
restringerenbeperken, bekorten
Rijnlandse morgen= 0,8515 ha;
= 6 hond of 600 vierk.roede
Rijnlandse roede= 3,767m;
= 12 voet (0,314m);
= 12 duim (2,61cm);
= 12 lijn (0,21cm)

 

S

 

schakel(ook) driewandig visnet waarmee men smalle wateren over de gehele breedte afzet
schutbaarelders opsluitbaar door een schutter
schuttenloslopend vee opsluiten
Sint-
Bartelmees aposteldag
24 augustus
Sint-Jan (in de zomer)24 juni
Sint-Jansdagevangelist in de kerst27 december
Sint-Lambertsdag17 september
Sint-Lucasdag18 oktober
Sint-Maria-Magdalena22 juli
Sint-Matheus21 september
Sint-Michielsdag29 september
Sint-Pieter ad cathedram22 februari
Sint-Pieter-en-Pauwelsdag29 juni
solliciterenvervolgen, naarstig drijven
soulagemente(lasten)verlichting
spoeye/spuiafsluitbare waterlozing in een waterkering
stafgaendevergelijk:
dijckstaf = dijckslag = het gedeelte van een dijk tot welks onderhoud een bepaald persoon is verplicht
stal
(haren vollen - hebben)
de bepaalde tijd gestaan hebben
stillentevredenstellen
strikook:
een gevaarlijke poging om iemand in moeilijkheden te brengen
supercederenuitstellen
superintendentoppertoeziener
surrogerenvervangen

 

T

 

temeriteytvermetelheid
tenwaertenzij
titel1. akte, bewijsgrond;
2. rechtsgrond (voor eigendomsovergang)
tocht(polder)sloot
toestoockenprikkelen, aanzetten, opstoken
troublenonlusten (van het beleg van Leiden)
turberenverontrusten, beroeren;
(met betr. tot iemands recht) hem in het genot daarvan storen
twije/twieonenigheid, twist, geschil

 

U

 

usurpatiezich wederrechtelijk door geweld, bedrog usurperen of anderszins toeëigenen en het als zijn bezit of iets wat hem toebehoort, gebruiken
uytdelvenvervenen
uytleggenvoorschieten
uytpande 

 

V

 

Valentini14 februari
verachterenvertragen, belemmeren
verbandbriefakte waarbij men zich verbindt een belofte na te komen
verbouckenoverboeken
verbrekeneen misdrijf plegen, dat bij een wetsbepaling verboden is of dat men zich verbonden heeft niet te plegen
verdelvenuitgraven, vervenen
verdrag1. uitstel;
2. verdrag;
3. duur van een bepaalde termijn
verduchtenvrezen
verhelentot een geheel verbinden
verhoefslagen(een dijk) in hoefslagen verdelen
verleggenvoorschieten
veroorsatenvergoeding geven
vertichten (vertegen)het opgeven van zijn recht op iets, afstand doen
verwit1. voorafgaande mededeling;
2. verwijt, dat wat tot schande strekt
viertel= 4 morgen ofwel 3,406 ha
vleugel (van een sluis)toelopende constructie ter weerszijden
vlouwvisnet dwars over de rivier uitgebracht en dat men met de stroom laat drijven

 

W

 

weerstrook land tussen twee sloten, kaveling
wete/weetgerechtelijke aanzegging/kennisgeving
wijzenvonnis wijzen, beslissen
willekorenbewilligen, goedkeuren

 

Z

 

zeggen (een -)arbitrale uitspraak
zetten(een belasting) vaststellen

 

 

 

AuteurPublicatieHome
Marleen
van Amstel - Horák
2005
't Vertooch Nopende het
Dijckgraef- en Heemraetschap van Rijnlant
Jan van Hout, Leiden 1595
www.janvanhout.nl